• partnerzy serwisu

Docieplenia od wewnątrz – metodyka projektowania i rozwiązania materiałowe

Ocieplanie ścian budynków od wewnątrz wykonywane jest od wielu lat [2, 5, 7]. W tym zakresie powstało wiele publikacji dotyczących projektowania i wykonania tego typu dociepleń [1, 3, 4]. Można byłoby uznać ten temat za wyczerpany, gdyby nie fakt pojawiania się na rynku coraz to nowszych materiałów izolacyjnych i większych wymagań stawianych przez przepisy prawa, jak i samych użytkowników oraz właścicieli budynków.

Wprowadzenie

Stwarza to dla projektanta duże wyzwanie z zakresu wiedzy technicznej, co do cech technicznych nowych materiałów termoizolacyjnych i technologii ich montażu oraz właściwości przegród budowlanych wznoszonych w latach minionych, w tym przede wszystkim przegród w budynkach o znaczeniu historycznym.
Każdorazowe projektowanie docieplenia od strony wewnętrznej wymaga szczegółowej analizy cieplno-wilgotnościowej zachowania się nowo projektowanego uwarstwienia przegrody w czasie, w warunkach jej rzeczywistej przyszłej eksploatacji.

W artykule dokonano przeglądu dostępnych rozwiązań materiałowych oraz zaproponowano autorską metodykę projektowania docieplenia od strony wewnętrznej.

wełna drzewna, docieplenieFot. 1. Przykład zastosowania płyt z wełny drzewnej

Przepisy i normy

Projektowanie przegród zewnętrznych, w tym projektowanie dodatkowej warstwy docieplenia, jest obwarowane przepisami zawartymi w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. nr 75, poz. 690, z późniejszymi zmianami) [9]. Zgodnie z § 2.1 przepisy tego rozporządzenia stosuje się przy projektowaniu, budowie i przebudowie oraz przy zmianie sposobu użytkowania budynków oraz budowli nadziemnych i podziemnych spełniających funkcje użytkowe budynków.

Docieplenie od strony wewnętrznej niewielkiego fragmentu budynku, np. jednej ściany pokoju czy kilku ścian w mieszkaniu nie podlega przepisom [9] i praktycznie może być wykonane przez właściciela mieszkania bez jakiegokolwiek projektu. W każdym innym przypadku wymagane jest spełnienie warunków zawartych w załączniku nr 2, pkt. 2.2 do rozporządzenia [9]. Wymagania nie są w tym zakresie rygorystyczne. Pozwalają np. na niewykonywanie obliczeń związanych z kondensacją dla ścian jednowarstwowych, dla których praktyka wykazuje, że zjawisko kondensacji wewnętrznej w tych przegrodach nie występuje, jak na przykład murowane ściany jednowarstwowe, pkt. 2.2.4 [9]. Idąc dalej, pkt. 2.2.5 [9], dopuszcza się kondensację pary wodnej, o której mowa w § 321 ust. 2 rozporządzenia [9], wewnątrz przegrody w okresie zimowym, o ile struktura przegrody umożliwi wyparowanie kondensatu w okresie letnim i nie nastąpi przy tym degradacja materiałów budowlanych przegrody, na skutek tej kondensacji.

Rozporządzenie [9] przywołuje normę PN-EN ISO 13788:2003 [10], która to jest podstawą do obliczeń inżynierskich opartych na prawie Ficka dla przypadku jednowymiarowego przepływu pary wodnej przez przegrodę. Sposób obliczeń zawarty w normie posłużył jako algorytm do stworzenia programów obliczeniowych wspomagających pracę projektanta przy wykonywaniu bardzo uproszczonej analizy cieplno-wilgotnościowej. Posługując się programami opartymi na normie [10] trzeba bezwzględnie zapoznać się z licznymi ograniczeniami metody. Przy prowadzeniu obliczeń, niezbędne jest posiadanie rzetelnych danych opisujących właściwości dyfuzyjne materiałów i komponentów budowlanych. Dla większości materiałów, w tym kilkunastu podstawowych materiałów i komponentów budowlanych, można je znaleźć w normie PN-EN 12524:2003 [11] lub częściowo publikowanych wartości obliczeniowych wg badań ITB [6].

Docieplenia od wewnątrz

Koncepcje rozwiązań
W większości przypadków wybór koncepcji docieplenia od wewnątrz będzie determinował rodzaj izolacji termicznej oraz jej właściwości fizyczne i zdolności do przyjmowania i oddawania kondensatu przez całą przegrodę. Stosując rozwiązania dociepleń ścian od strony wewnętrznej mamy w teorii do wyboru trzy główne koncepcje rozwiązań [1, 3, 4]:
 ocieplenie od wewnątrz zapobiegające wystąpieniu kondensacji – literatura [13] zaleca by wartość dyfuzyjnie równoważnej grubości warstwy powietrza sd izolacji termicznej lub zastosowanej paroizolacji przekraczała 1500 m; tego typu koncepcje rozwiązań zalecane są w przypadku docieplania ścian w pomieszczeniach mokrych, w których panuje w sposób ciągły podwyższona wilgotność, jak np. kąpieliska kryte, pralnie.
 ocieplenie od wewnątrz minimalizujące wystąpienie kondensacji – norma DIN 4108-3 [13] dopuszcza stosowanie materiałów stanowiących opór dyfuzyjny, dla których dyfuzyjnie równoważna grubość warstwy powietrza sd zawiera się pomiędzy 0,5 a 1500 m; tak duże zróżnicowanie wpływa na niejednoznaczną ocenę poprawności realizowanych ociepleń
 ocieplenie od wewnątrz dopuszczające wystąpienie kondensacji z udowodnieniem, że powstający w niekorzystnym okresie kondensat, odparuje w ciągu roku obliczeniowego – DIN 4108-3 [13] dopuszcza stosowanie materiałów stanowiących opór dyfuzyjny, dla których dyfuzyjnie równoważna grubość warstwy powietrza sd jest mniejsza od 0,5 m; wykorzystywane w tego typu rozwiązaniach materiały termoizolacyjne są aktywne kapilarnie i umożliwiają zakumulowanie powstałego kondensatu w strukturze materiałowej, nie powodując pogorszenia ich właściwości fizycznych.

Materiały
Ocieplenie od wewnątrz, zapobiegające wystąpieniu kondensacji, może być zrealizowane w kilku wariantach [1, 3].

Pierwszym z nich jest ocieplenie z zastosowaniem materiału termoizolacyjnego o bardzo wysokim oporze dyfuzyjnym. Przykładem tego typu materiałów jest szkło piankowe – współczynnik przewodzenia ciepła płyt λ = 0,04 W/(mK), stosowane grubości od 4 do 18 cm, współczynnik oporu dyfuzyjnego μ = ∞, a w praktyce μ = 100 000. Innym wariantem jest stosowanie termoizolacyjnych płyt zespolonych z warstwą zapewniającą wysoki opór dyfuzyjny. Przykładem tego typu rozwiązania jest np. płyta składająca się z termoizolacji EPS z dodatkiem grafitu oraz płyty g-k, a także opcjonalnie z paroizolacją jako warstwą pośrednią – współczynnik przewodzenia ciepła płyt EPS λ = 0,032 W/(mK), płyt g-k λ = 0,25 W/(mK), stosowane grubości termoizolacji od 4 do 10 cm, współczynnik oporu dyfuzyjnego izolacji μ = 30-70.

Rozwiązania materiałowe [1, 3] dopuszczające wystąpienie kondensacji produkowane są z silikatu wapiennego. Kryształki silikatu tworzą mikroporowaty szkielet, co umożliwia uzyskanie wysokich właściwości kapilarnych materiału. W przypadku wytworzenia się wilgoci pod warstwą ocieplenia nie ma ryzyka wystąpienia zagrzybienia muru i degradacji izolacji. Płyty z silikatu wapiennego, dzięki swojej aktywności kapilarnej pochłaniają wilgoć i rozpraszają ją na całej swojej powierzchni, skąd odparuje.

Innym materiałem termoizolacyjnym dopuszczającym wystąpienie kondensacji są mineralne płyty izolacyjne, wykonane z bardzo lekkiej odmiany betonu komórkowego. Materiał ten ma zdolność do chłonięcia wilgoci z powietrza oraz bardzo szybkiego wysychania. Współczynnik przewodzenia ciepła w stanie suchym λ = 0,042 W/(mK). Płyty te charakteryzują się bardzo niskim współczynnikiem oporu dyfuzyjnego μ ≅ 3. Oznacza to, że para wodna ma możliwość swobodnego wnikania w porowatą strukturę płyt.

Na rys. 1-4 przedstawiono przykłady obliczeń przyrostu zawilgocenia ściany ceglanej gr. 38 cm, otynkowanej obustronnie, ocieplonej od wewnątrz płytą z lekkiego betonu komórkowego gr. 10 cm. Analizowano wszystkie warstwy przegrody pod kątem możliwego przyrostu wilgotności masowej w zmiennych warunkach eksploatacji pomieszczenia według normy PN-EN 15026:2008 [12] i przy zmiennej temperaturze eksploatacji. Obliczenia wykonano dla okresu 3 lat.

zawartość wilgoci, przegrody zawilgocenie, cegła, przegroda
Rys. 1. Całkowita zawartość wilgoci w przegrodzie w analizowanym okresie badawczym Rys. 2. Przykład przyrostu zawilgocenia w ścianie ceglanej ocieplonej od strony wewnętrznej – cegła pełna
 zawilgocenie, tynk międzywarstwowy  zawilgocenie, beton komórkowy
 Rys. 3. Przykład przyrostu zawilgocenia w ścianie ceglanej ocieplonej od strony wewnętrznej – tynk międzywarstwowy Rys. 4. Przykład przyrostu zawilgocenia w ścianie ceglanej ocieplonej od strony wewnętrznej – lekki beton komórkowy 

 

Kolejnym rozwiązaniem dopuszczającym wystąpienie kondensacji są płyty perlitowe. Są to bezwłóknowe płyty izolacyjne, wyprodukowane na bazie naturalnego perlitu oraz dodatków. Charakteryzują się wysoką paroprzepuszczalnością – współczynnik oporu dyfuzyjnego μ = 5-6. Są aktywne kapilarnie, a dzięki wysokiemu pH = 10 chronią przed powstawaniem pleśni i grzybów.

Na rynku dostępne są również płyty klimatyczne będące kombinacją samoczynnie regulującego wilgoć silikatu wapiennego i materiału o wysokiej izolacyjności termicznej jak poliuretan PU lub szkło piankowe SG. Poprzez hamującą dyfuzję strukturę rdzenia materiału izolującego, zmniejsza się do minimum wnikanie wilgoci z wnętrza. Konieczną wymianę wilgoci między poszczególnymi warstwami umożliwiają aktywne kapilarnie silikatowe ogniwa (mostki).

Alternatywą w ociepleniach jest również aerożel – materiał będący rodzajem sztywnej piany o małej gęstości, składający się w ponad 90% z powietrza. Resztę stanowi żel tworzący nanostrukturę. Współczynnik przewodzenia ciepła wynosi ok. λ = 0,018 W/(mK). Izolacje z aerożelem produkowane są również w postaci technicznych izolacji nieprzeźroczystych o współczynniku przewodzenia ciepła λ = 0,013 W/(mK).

Innym znanym przykładem jest ocieplenie od wewnątrz za pomocą izolacji próżniowej, tzw. modułowy system ocieplenia od wewnątrz. Izolacja ta charakteryzuje się ekstremalnie niskim współczynnikiem przewodzenia ciepła λ = 0,007 W/(mK), stosowane grubości najczęściej wynoszą do 3,5 cm, natomiast współczynnik oporu dyfuzyjnego μ > 500 000.

Materiałami ekologicznymi stosowanymi do ociepleń od strony wewnętrznej mogą być np. wełna drzewna oraz produkty z włókien konopnych. Cechują się one bardzo dobrymi właściwościami termoizolacyjnymi oraz niewielkim oporem dyfuzyjnym. Dodatkowo mają zbliżone cechy do płyt mineralnych lub klimatycznych, dotyczące aktywności kapilarnej.
Zestawienie wybranych parametrów cieplno-wilgotnościowych materiałów termoizolacyjnych stosowanych do ociepleń od wewnątrz przedstawiono w tabeli 1.

materiały izolacyjne, komponenty, docieplanieTabela 1. Wybrane izolacje do stosowania od wewnątrz – materiały i komponenty [1, 3]

Proponowana metodyka ocieplania od wewnątrz

Zalecane metody obliczeń [10], dopasowane są do typowej budowy przegrody i nie precyzują ściśle warunków prowadzenia obliczeń służących ocenie cieplno-wilgotnościowej przegrody przy nietypowym rozwiązaniu projektowym (np. docieplenie od strony wewnętrznej przegrody istniejącej).

Proponowana jest następująca metodyka oceny możliwości docieplenia od strony wewnętrznej z uwagi na możliwość zawilgocenia i zagrzybienia:
 rozpoznanie budowy materiałowej przegrody z wykonaniem odkrywek, pomiar grubości warstw istniejących
 pomiar wilgotności powierzchniowej metodami nieinwazyjnymi, a przy murach ceramicznych (lub innych) gr. powyżej 51 cm – badania wilgotności próbek pobieranych z odkrywki
 ustalenie materiału warstw ściany i dopasowanie właściwości fizycznych przy wykorzystaniu dostępnych danych [4, 11], przy murach obiektów zabytkowych zalecane badania właściwości, w tym paroprzepuszczalności materiału ceramicznego
 inwentaryzacja miejsc wrażliwych – liniowych mostków cieplnych
 jako obligatoryjne należałoby uznać obliczenie wartości fRsi we wszystkich miejscach połączeń docieplanej przegrody z przegrodami do niej przylegającymi
 wybór materiału i technologii docieplenia
 ustalenie programu użytkowania pomieszczenia z określeniem możliwości zapewnienia regulacji temperatury i wilgotności powietrza wewnętrznego lub wyznaczenie eksploatacyjnej wilgotności powietrza, która nie powinna zostać przekroczona z warunku M < 0, gdzie M [kg/(m2a)] jest obliczeniową ilością kondensatu w warunkach klimatu zewnętrznego jak w najbliższej stacji meteorologicznej; należy przyjąć zasadę wykonywania obliczeń dla trzech średnich wartości miesięcznych temperatury powietrza zewnętrznego z bazy danych meteorologicznych tj.: tśr, tmax i tmin
 obliczenie temperatury na styku warstw ściana istniejąca-materiał izolacji cieplnej, przy uwzględnieniu dwuwymiarowego przepływu ciepła
 dobór grubości docieplenia z warunku Mmin, gdzie M jest całkowitą obliczeniową ilością kondensatu [kg/(m2a)] obliczoną zgodnie z normą PN-EN ISO 13788:2003 [10]; sposób wykończenia powierzchni w tym powłoki malarskie, powinien zostać uwzględniony w obliczeniach.

We wszystkich prowadzonych obliczeniach [10] zaleca się pominięcie obliczeń wilgotności wewnętrznej w zależności od warunków zewnętrznych, a zastosowanie własnych, popartych doświadczeniem lub pomiarami parametrów mikroklimatu wewnętrznego.
Jako ostatni etap projektowania należy przewidzieć zastosowanie metody podgrzewania [8] miejsc szczególnie narażonych na kondensację, w których z przeprowadzonych obliczeń wynika wartość fRsi < fRsimax, wraz z zapewnieniem dużego oporu dyfuzyjnego warstwy zewnętrznej nowo projektowanego docieplenia. Duży opór dyfuzyjny gwarantuje zastosowanie odpowiednich folii lub zestawów powłok malarskich dobranych do rodzaju tynku wewnętrznego.

wełna drzewna, docieplenieFot. 2. Przykład zastosowania płyt z wełny drzewnej

Podsumowanie

Projektowanie docieplenia od strony wewnętrznej jest zagadnieniem bardzo obszernym. Problemem może być już sam dobór materiału ociepleniowego i ocena w kontekście zachowania się w rzeczywistych warunkach eksploatacji przegrody. Najlepszą metodą badania przegrody docieplonej jest symulacja jej zachowania się w ciągu przynajmniej jednego roku bazowego. W pewnych niesprzyjających warunkach taki czas może okazać się niewystarczający do wykonania analiz. Metody uproszczone mogą okazać się przydatne pod warunkiem zachowania proponowanej procedury, doświadczenia i zdrowego rozsądku projektanta, wykonawcy, a przede wszystkim właściciela docieplanego pomieszczenia. Wiele zagadnień nie zostało w ramach tego opracowania poruszonych jak np. problem mostków termicznych, których poprawne rozwiązanie (eliminacja) jest jednym z kryteriów oceny ogólnego efektu prac termomodernizacyjnych.

Literatura

1. Arbeiter K., Innendaemmung, Wyd. Rudolf Mueller, Koeln, 2014.
2. Bynum R., Insulation Handbook, McGraw-Hill, 2001.
3. Orlik-Kożdoń B., Krause P., Steidl T., Rozwiązania materiałowe w dociepleniach od wewnątrz, Izolacje, 11-12/2015.
4. Orlik-Kożdoń B., Steidl T., Docieplanie przegród zewnętrznych od wewnątrz. Materiały, technologie, projektowanie, Izolacje, 4/2013, str. 43-50.
5. Pfundstein M., Detal Practice: Insulating Materials. Principles, Materials and Applications, Birkhauser GmbH, 2008.
6. Pogorzelski J.A., Fizyka budowli – część X. Wartości obliczeniowe właściwości fizycznych, Materiały Budowlane, 3/2005, str. 79-81.
7. Powell & Stanley L. Matthews, Insulation, Materials and Systems, ASTM, 1997.
8. Wójcik R., Docieplanie od wewnątrz, Inżynier Budownictwa, 04/2011.
9. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dn. 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. nr 75, poz. 690 z późniejszymi zmianami).
10. PN-EN ISO 13788:2003 Cieplno-wilgotnościowe właściwości komponentów i materiałów budowlanych i elementów budynku – Temperatura powierzchni wewnętrznej dla uniknięcia krytycznej wilgotności i kondensacja międzywarstwowa – Metody obliczania.
11. PN-EN 12524:2003 Materiały i wyroby budowlane – Właściwości cieplno-wilgotnościowe – Stabelaryzowane wartości obliczeniowe.
12. PN-EN 15026:2008 Cieplno-wilgotnościowe właściwości użytkowe komponentów budowlanych i elementów budynku – Szacowanie przenoszenia wilgoci za pomocą symulacji komputerowej.
13. DIN 4108-3 Klimabedingter Feuchteschutz – Anforderungen, Berechnungsverfahren und Hinweise für Planung und Ausführung Enthält Randbedingungen und Rechenvorschriften für das Glaser-Verfahren.

dr inż. Bożena Orlik-Kożdoń
Politechnika Śląska

Produkty (0)